راز رصدهای نجومی هزار سال پیش برملا شد زیج حاکمی چه ناگفته هایی دارد؟
بازار مقاله: پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی زیج حاکمی کبیر و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری ارایه کرده است.
به گزارش بازار مقاله به نقل از دانشگاه تهران، پژوهشی از یونس کرامتی، پژوهشگر پژوهشکده تاریخ علم دانشگاه تهران، با بررسی «زیج حاکمی کبیر» و مقایسه آن با دیگر منابع تاریخی، تصویری تازه از تاریخ رصدهای نجومی تا سده چهارم قمری ارایه کرده و نشان داده است که این اثر، علاوه بر ارزش نجومی، یکی از منابع مهم برای شناخت تاریخ علم و رصدگری در جهان اسلام بشمار می رود.
«زیج حاکمی کبیر» نوشته ابوالحسن علی بن عبدالرحمان بن احمد بن یونس، مشهور به ابن یونس، اخترشناس نامدار مصری است که در انتها سده ی ۴ قمری تدوین شد. ابن یونس این اثر را با تاکید بر مجموعه ای گسترده از رصدهای خود و اخترشناسان قبل از خود فراهم کرد؛ خاصیت ای که آنرا از خیلی از آثار مشابه آن دوره متمایز کرده است.
در این تحقیق، گزارشات ثبت شده در «زیج حاکمی» تنها بعنوان داده هایی در ارتباط با حرکت اجرام آسمانی بررسی نشده اند، بلکه اطلاعات موجود در آن برای بازسازی بخشی از تاریخ رصدگری و شناخت آثار و کارهای اخترشناسانی که خیلی از نوشته های آنان از میان رفته، مورد استفاده قرار گرفته است. بگفته پژوهش، گزارشات در ارتباط با ماهانی، خاندان اماجور و احمد نهاوندی در شمار اطلاعاتی قرار دارند که در مواردی تنها منبع موجود برای شناخت رصدهای این دانشمندان هستند.
یکی از خاصیت های مهم «زیج حاکمی» ثبت جزییات فراوان از رصدهای انجام شده توسط ابن یونس و اخترشناسان قبل از اوست. همین اطلاعات، این اثر را به منبعی باارزش برای شناخت سنت نجومی سده های سوم و چهارم قمری تبدیل نموده است؛ خصوصاً آنکه بخشی از این داده ها در ارتباط با رصدهایی است که در منابع دیگر کمتر یا اصلاً ثبت نشده اند.
این پژوهش همین طور تصویری متفاوت از شیوه فعالیت ابن یونس ارایه می کند. برعکس برخی روایتهای تاریخی که از وجود یک رصدخانه مجهز و دولتی برای او سخن گفته اند، بررسی گزارشات خود ابن یونس نشان داده است که رصدهای او بیشتر در محیطی شخصی و با استفاده از ابزارهای قابل جابه جایی انجام می شده و در بعضی موارد نیز برای انجام رصدهای عمومی یا تأیید نتایج، از مکان هایی مانند مسجد بهره برده است.
از دیگر بخش های قابل توجه این تحقیق، بررسی گزارشات در ارتباط با خورشیدگرفت ها و ماه گرفت هاست. ابن یونس در «زیج حاکمی» ۳۰ مورد گرفت، شامل ۱۰ خورشیدگرفت و ۲۰ ماه گرفت، را ثبت کرده است که بخشی از آنها در ارتباط با رصدهای اخترشناسان قبل از او بوده و در منابع موجود آثار آنان باقی نمانده است. این داده ها بعدها، از میانه قرن هجدهم میلادی، در مطالعات در ارتباط با تغییرات طولانی مدت حرکت ماه نیز مورد استفاده قرار گرفتند.
در بخش دیگری از مقاله، گزارشات در ارتباط با رصد سیارات و گردآوری اطلاعات درباره ی حرکت اجرام آسمانی بررسی شده است. برمبنای پژوهش، دقت رصدهای ابن یونس و استفاده از داده های اخترشناسان پیشین به تهیه جدول های نجومی دقیق تر کمک کرد و او با تاکید بر همین داده ها توانست برخی خطاهای موجود در محاسبات و رصدهای پیشین، همچون داده های منتسب به بطلمیوس، را شناسایی کند.
در این مطالعه، برای تکمیل و در مواردی تصحیح گزارشات «زیج حاکمی»، از نوشته های دیگر دانشمندان، خصوصاً گزارشات ابوریحان بیرونی، نیز استفاده شده است. این مقایسه میان منابع مختلف کمک کرده تا اطلاعات پراکنده درباره ی تاریخ رصدگری در قرون اولین اسلامی با دقت بیشتری بررسی شود.
یکی از نکات برجسته پژوهش، توجه به گزارشات در ارتباط با رصدهای ایرانی و کارهای نجومی در مناطقی مانند جندی شاپور، سمرقند و نیشابور است؛ اطلاعاتی که بگفته نویسنده، حتی در بعضی آثار موجود ابوریحان بیرونی نیز به این شکل ثبت نشده اند. از این منظر، «زیج حاکمی» تنها یک کتاب نجومی نیست، بلکه سندی مهم برای مطالعه تاریخ علم و انتقال دانش نجومی در جهان اسلام بشمار می رود.
این مقاله با عنوان «تاریخ رصدگری تا سده چهارم قمری به روایت زیج حاکمی کبیر و متون موازی آن» نوشته دکتر یونس کرامتی، در نشریه «تاریخ علم»، دوره بیست وسوم، شماره دوم انتشار یافته و ناشر آن مؤسسه انتشارات دانشگاه تهران است.
منبع: بازار مقاله
این مطلب را می پسندید؟
(0)
(0)
تازه ترین مطالب مرتبط
نظرات بینندگان بازارمقاله در مورد این مطلب